Czy Pan Jezus zezwolił na rozwód?

opr. Cezary Podolski

(wyróżnienia i podkreślenia tekstu - C.P.)

    Przeglądając ostatnio jedno z forów natknąłem się na wątek związany z interpretacją fragmentów  Ewangelii wg Św. Mateusza 5:31-32 oraz 19:3-9. W Biblii Tysiąclecia teksty te zostały przetłumaczone następująco:

Mat 5:31 Powiedziano też: Jeśli kto chce oddalić swoją żonę, niech jej da list rozwodowy.
Mat 5:32 A ja wam powiadam: Każdy, kto oddala swoją żonę - poza wypadkiem nierządu - naraża ją na cudzołóstwo; a kto by oddaloną wziął za żonę, dopuszcza się cudzołóstwa.
 

Mat 19:3 Wtedy przystąpili do Niego faryzeusze, chcąc Go wystawić na próbę, i zadali Mu pytanie: Czy wolno oddalić swoją żonę z jakiegokolwiek powodu?
Mat 19:4 On odpowiedział: Czy nie czytaliście, że Stwórca od początku stworzył ich jako mężczyznę i kobietę?
Mat 19:5 I rzekł: Dlatego opuści człowiek ojca i matkę i złączy się ze swoją żoną, i będą oboje jednym ciałem.
Mat 19:6 A tak już nie są dwoje, lecz jedno ciało. Co więc Bóg złączył, niech człowiek nie rozdziela.
Mat 19:7 Odparli Mu: Czemu więc Mojżesz polecił dać jej list rozwodowy i odprawić ją?
Mat 19:8 Odpowiedział im: Przez wzgląd na zatwardziałość serc waszych pozwolił wam Mojżesz oddalać wasze żony, lecz od początku tak nie było.
Mat 19:9 A powiadam wam: Kto oddala swoją żonę - chyba w wypadku nierządu - a bierze inną, popełnia cudzołóstwo. I kto oddaloną bierze za żonę, popełnia cudzołóstwo.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że klauzula "chyba w wypadku nierządu" jest tutaj jakimś wyjątkiem sankcjonującym rozwód. Dokładniejsza analiza tych fragmentów, tj:

• zbadanie kontekstu bliższego  i dalszego;
• porównanie fragmentów paralelnych w innych Ewangeliach, oraz
• przestudiowanie zakresu semantycznego kluczowych słów greckich tekstu oryginalnego

pozwoli nam bardziej obiektywnie spojrzeć na tę kwestię.

    Jeśli wczytamy się w słowa Jezusa, zauważymy, że w sporze z faryzeuszami odnośnie rozwodu chce On przywrócić dawny porządek rzeczy, w którym mężczyzna i kobieta stają się nierozerwalną jednością (Rdz 2:24). Na zarzut faryzeuszy, że Mojżesz pozwolił na wręczenie listu rozwodowego (Pwt 24:1), gani ich i wyjaśnia, że to ze względu na zatwardziałość ich serc Prawo Boże zostało zmienione. Jak więc, po wypowiedzeniu tych słów mógł Jezus zgodzić się na rozwód? Gdzież byłby tutaj kontrast między tym, co krytykuje, a tym ,co uważa za słuszne i pierwotne?

    Katolikom dyskutującym na temat rozwodu na podstawie Biblii gorąco polecam komentarze biblijne do ww. fragmentów Pisma Świętego. Bardzo interesujący jest komentarz do Mt 5:31-32 w Biblii Poznańskiej:

    W powyższym komentarzu są wzmiankowane dwa greckie słowa: porneia i moicheia (zajmę się nimi później) oraz stanowisko J.Bonsirvena , według którego wyjątek, o którym mówi Jezus, dotyczy nie zdrady małżeńskiej, cudzołóstwa lecz małżeństwa nieważnego z punktu widzenia prawa. Co więcej, taka interpretacja ma swoje uzasadnienie w Biblii. W Dziejach Apostolskich, w rozdziale 15, są opisane pewne spory między chrześcijanami pochodzenia żydowskiego (tzw. judaizantes) i nieżydowskiego . Ci pierwsi próbują narzucić tym drugim swoje zwyczaje. Ustalono więc (na tzw. Soborze Jerozolimskim), że chrześcijanie pochodzenia nieżydowskiego nie są związani prawem żydowskim z wyjątkiem wstrzymania się od:

a) pokarmów ofiarowanych bożkom

b) nierządu (gr. porneia - C.P.)

c) tego, co uduszone

d)krwi (przeczytaj o tym zakazie)

Te 4 klauzule (Dz 15:19-21) nie są przypadkowe, lecz odnoszą się do  prawa żydowskiego z Księgi Kapłańskiej (rozdz. 17 i 18).

Każda z tych 4 klauzul ma swój odpowiednik w dłuższym fragmencie w Księdze Kapłańskiej:

NB Te  zakazy (zwłaszcza dotyczące punktów c i d) nie obowiązywały chrześcijan bezwzględnie, lecz tylko wtedy, gdy przebywali w obecności Żydów. W Dz 15:21, w wersecie, który następuje bezpośrednio po 4 klauzulach, czytamy:

Dz 15:21 Z dawien dawna bowiem w każdym mieście są ludzie, którzy co szabat czytają Mojżesza i wykładają go w synagogach.

Nas jednak najbardziej interesuje punkt "b" czyli "nierząd" (gr. porneia). W Dz 15, 20 słowo to wyraźnie odnosi się do nierządu między krewnymi w Kpł 18:1-23, co było piętnowane przez prawo żydowskie. Można sobie łatwo wyobrazić, że niektóre z tych związków mogły mieć trwały charakter, tym bardziej, że Palestyna w owym czasie była pod oddziaływaniem kultury i prawodawstwa Rzymu. Niektórzy Żydzi mogli wykazywać się mniejszą gorliwością w stosunku do swojej religii i czasami mogli nie trzymać się ściśle tego, co ich wiara nakazywała. Zresztą, nie musimy daleko szukać. Wystarczy sobie przypomnieć sytuację z Janem Chrzcicielem, Herodem i jego żoną Herodiadą. Św. Jan Chrzciciel wypominał Herodowi, że ożenił się z żoną swojego brata (por. Kpł 18:16), co, jak wiemy, skończyło się śmiercią proroka (Mt 14:1-12). Herod powinien był opuścić swoją żonę Herodiadę, gdyż od samego początku był to nierząd, związek nierządny i o takim przypadku wydaje się między innymi mówić Jezus.

Teksty paralelne

   Zestawiając  ze sobą teksty dotyczące stosunku Jezusa do rozwodu, można zauważyć, że klauzula "poza wypadkiem nierządu" występuje tylko w Ewangelii Mateusza - nie ma jej w pozostałych Ewangeliach:

Dlaczego więc klauzula ta występuje tylko w Ewangelii Mateusza? Wytłumaczeniem może być fakt, że tak rozumiana "porneia" dotyczy rzadkich przypadków lub, jak to jest określone w Biblii Poznańskiej, w komentarzu do Mt 5:31-32 (zob. wyżej), "porneia" w znaczeniu "nielegalnych związków pomiędzy krewnymi" dotyczy prawa żydowskiego, a jak wiemy Ewangelia Mateusza została napisana z myślą o odbiorcy pochodzenia żydowskiego, w przeciwieństwie do pozostałych Ewangelii.

Znaczenie słów PORNEIA i MOICHEIA/ MOICHAO

    Przyjrzyjmy się ponownie tekstom z Ewangelii Mateusza:

Mat 5:31 Powiedziano też: Jeśli kto chce oddalić swoją żonę, niech jej da list rozwodowy.
Mat 5:32 A ja wam powiadam: Każdy, kto oddala swoją żonę - poza wypadkiem nierządu (PORNEIA) - naraża ją na cudzołóstwo  (MOICHEUO); a kto by oddaloną wziął za żonę, dopuszcza się cudzołóstwa (MOICHAO).

Mat 19:3 Wtedy przystąpili do Niego faryzeusze, chcąc Go wystawić na próbę, i zadali Mu pytanie: Czy wolno oddalić swoją żonę z jakiegokolwiek powodu?
Mat 19:4 On odpowiedział: Czy nie czytaliście, że Stwórca od początku stworzył ich jako mężczyznę i kobietę?
Mat 19:5 I rzekł: Dlatego opuści człowiek ojca i matkę i złączy się ze swoją żoną, i będą oboje jednym ciałem.
Mat 19:6 A tak już nie są dwoje, lecz jedno ciało. Co więc Bóg złączył, niech człowiek nie rozdziela.
Mat 19:7 Odparli Mu: Czemu więc Mojżesz polecił dać jej list rozwodowy i odprawić ją?
Mat 19:8 Odpowiedział im: Przez wzgląd na zatwardziałość serc waszych pozwolił wam Mojżesz oddalać wasze żony, lecz od początku tak nie było.
Mat 19:9 A powiadam wam: Kto oddala swoją żonę - chyba w wypadku nierządu (PORNEIA) - a bierze inną, popełnia cudzołóstwo (MOICHAO). I kto oddaloną bierze za żonę, popełnia cudzołóstwo (MOICHAO).

PORNEIA (rzeczownik) jest definiowana jako:

1) zakazane współżycie seksualne

    1a) cudzołóstwo, nierząd, homoseksualizm, współżycie ze zwierzętami

    1b) współżycie seksualne z krewnymi (Kpł 18)

    1c) współżycie seksualne  z rozwiedzioną osobą (Mk 10:11,22)

2) przenośnie -  bałwochwalstwo (czczenie obcych bóstw)

    2a) bałwochwalstwo polegające na spożywaniu ofiar poświęconych bóstwom

MOICHAO (czasownik)

1) współżyć seksualnie z cudzą żoną, popełniać cudzołóstwo ¹

    Ogólnie rzecz biorąc, przyjmuje się, że "porneia", "porneo" mają szersze znaczenie niż moicheia, moicheo i dotyczą ogólnie pojętego nierządu (w tym także bałwochwalstwa) a także stosunków seksualnych wszelkiego typu.

Natomiast,  "moicheia", "moicheo", zwłaszcza w Nowym Testamencie, dotyczą nierządu w ramach małżeństwa, co np. uwidocznione jest w szóstym przykazaniu "ou moicheuseis" ("nie cudzołóż" - por. Mt 5:27; Mt 19:18, Mk 10:19, Łk 18:20, Rz 13:9, Jk 2:11).

Egzegeci protestanccy (chociaż nie wszyscy) klauzulę mateuszową "parektos logou porneias" ("poza wypadkiem nierządu") rozumieją następująco: mąż może opuścić żonę, jeśli ona dopuściła się cudzołóstwa (podobnie w przypadku kobiety). Strona niewinna w takim wypadku nie zaciąga winy i może powtórnie się ożenić/ wyjść za mąż. Słabością takiej interpretacji jest, jak wspomniałem wyżej, nieuwzględnienie intencji Jezusa, który nawiązuje do pierwotnego stanu nierozerwalności małżeństwa określonego w Księdze Rodzaju i krytykuje "list rozwodowy" obowiązujący od czasów Mojżesza.

Egzegeci katoliccy skupili się natomiast na znaczeniu słowa "porneia", które nie musi oznaczać "niewierności małżeńskiej" (chociaż może). "Porneia" mając szeroki zakres semantyczny, może być rozumiana m.in. jako "związki między krewnymi" (Kpł 18). Podobne stanowisko przyjmują zresztą niektórzy komentatorzy żydowscy i protestanccy². W tej sytuacji klauzulę z Mt 5:32 i 19:9 można by było przetłumaczyć "poza wypadkiem kazirodztwa" (Whitherington)³. Idąc dalej tym tropem, można założyć, że chodzi tu o każdy nielegalnie zawarty związek, podlegający pod kategorię "porneia" (por. przypis do Mt 5:32 w Biblii Tysiąclecia). Co najważniejsze, przy takiej interpretacji, nierozerwalność małżeństwa, z takim naciskiem głoszona przez Jezusa, zostaje nienaruszona.

PRZYPISY:

1. THAYER’S GREEK DEFINITIONS, Parsons Technology, Inc, Cedar Rapids, Iowa, 1999.

2. Zob. Danker F.W.: A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. Ed. 3., Chicago 2000, s.854;

            Kittel G., Friedrich G., THEOLOGICAL DICTIONARY OF THE NEW TESTAMENT, Grand Rapids 1985, s. 919;

            Zodiates S., THE COMPLETE WORD STUDY DICTIONARY : NEW TESTAMENT, Chattanooga 1993, hasło: porneia.

3. Danker F.W.: A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature. Ed. 3., Chicago 2000, s.854.